İtalyan Tipomorfoloji Ekolü Perspektifinde Beyoğlu Tarihi Çekirdek Gelişiminin Kutup-Rota Bileşenleri Üzerinden İncelenmesi
Anahtar Kelimeler:
Beyoğlu- Kentsel Gelişim Süreci- Kutuplar ve Rotalar- Tipomorfolojik YaklaşımÖzet
Kent dokusu, yerleşimin sosyo-ekonomik, kültürel ve politik yapısı doğrultusunda şekillenen bir sürecin ürünüdür; bu sebeple zamanla kentsel dinamiklerin değişmesiyle birlikte dönüşmekte ve evrilmektedir. Kent morfolojisi çalışmaları ise dokunun oluşum ve dönüşüm sürecini dokunun bileşenleri aracılığıyla inceleyerek toplumdaki değişimin fiziki mekâna yansımasını okumaya odaklanmaktadır. Kent morfolojisinde İtalyan ekolü, geliştirdiği tipomorfolojik yaklaşımla dokunun günümüzdeki formunu tarihsel faktörlerle gelişen oluşum süreciyle ilişkili olarak ortaya koymayı hedeflemektedir. Tipomorfolojik yaklaşıma göre dokunun oluşumu kutup noktalarıyla başlayıp sonrasında kutup noktaları arasındaki bağlantı matris rotalar ile kurulmaktadır. Zamanla rotaların arasında kalan alanlarda yapılar ve yapıların açık alanlar oluşmakta ve yerleşimlerin oluşum ve dönüşüm süreci sürekli olarak devam etmektedir. Bu çalışmanın amacı, İstanbul en eski yerleşimlerinden biri olan Beyoğlu tarihi çekirdeğinin ilk yerleşim sürecinden günümüze kadar olan tarihsel gelişimini İtalyan ekolünün tipomorfolojik yaklaşımı ile incelemektir. İlk yerleşim izlerinin MÖ. 300’lü yıllara dayandığı Beyoğlu, tarih boyunca Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine tanıklık etmiş, özgün ve çok katmanlı bir dokuya sahip bir yerleşimdir. Tarihsel süreç içinde gerçekleşen birçok sosyal, kültürel ve politik kırılma noktası, kent dokusunun dönüşüm ve gelişim sürecini etkilemiş ve doku katmanlarının / bileşenlerinin zenginleşmesine olanak sağlamıştır. Öncesinde çok düşük yoğunluklu kırsal bir yerleşim olan Beyoğlu, günümüzde İstanbul’un turizm ve kültür merkezi olan yoğun yapılaşmış bir kentsel alana dönüşmüştür. Tipomorfolojik yaklaşımın kutup ve rota bileşenleri üzerinden yapılan incelemeler doğrultusunda Beyoğlu tarihi kent dokusunun ilk olarak Haliç kıyısında oluştuğu, 8. yüzyılda Galata’dan Tophane kıyılarına kadar sur içinde geliştiği, 15. yüzyılda sur dışında Galatasaray Lisesi, Tophane ve Mevlevihane iç kutupları etrafında genişlediği ve 16-17. yüzyıllarda Cadde-i Kebir etrafında yayılmaya başladığı görülmektedir. 18-19. yüzyıl itibariyle artan nüfus ile beraber sosyo-kültürel yapı zamanla değişmiş, yerleşim lekesinin matris rotalar ve iç kutuplar etrafında yayılmasıyla Beyoğlu tarihi çekirdeği 20. yüzyılın sonuna doğru tamamen yapılaşmış bir alana dönüşerek gelişim sürecini tamamlamıştır.
İndirmeler
Referanslar
Akın, N. (1998). 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Galata ve Pera. Literatür Yayıncılık.
Akıncı, T. (2018). Beyoğlu Yapılar, Mekanlar, İnsanlar (1831-1923). Remzi Kitabevi.
Akıncı, T. (2019). Cumhuriyet’te Beyoğlu. Remzi Kitabevi.
Akıncı, T. (2021). Galata: İstanbul’un 700 Yıllık Karakutusu. Remzi Kitabevi.
Anadol, K., & Arıoğlu, E. (2004). Galata Kulesi. M. S. Genim, Y. Dağlı, E. Karakaya, M. İstekli, & D. Çakıl (Ed.), Geçmişten Günümüze Beyoğlu içinde (s. 151-160). Taç Vakfı Yayınları.
Batur, A. (2001). Galata and Pera 1 A Short History, Urban Development Architecture and Today. ARI: The Bulletin of the Istanbul Technical University, 55(1), 1–10.
Cataldi, G. (2018). Towards a general theory of urban morphology: The type-morphological theory. In Urban Book Series (pp. 65–78). Springer.
Çebi, Ş. (2025). Kentsel Dokunun Yüz Yıllık Tipomorfolojik Dönüşümü: Tarihi Beyoğlu'ndan Örnekler. (Yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi/Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
Dökmeci, V., & Çıracı, H. (1990). Tarihsel Gelişim Sürecinde Beyoğlu. Turing Yayınları.
Genim, M. S. (2004). Beyoğlu’nun Yerleşim Tarihi. M. S. Genim, Y. Dağlı, E. Karakaya, M. İstekli, & D. Çakıl (Ed.), Geçmişten Günümüze Beyoğlu içinde. Taç Vakfı Yayınları.
Gül, M. (2012). The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City. I.B. Tauris.
Gül, M. (2017). Architecture and the Turkish City: An Urban History of Istanbul since the Ottomans. I. B. Tauris.
Gülenaz, N. (2004). Bedestenler ve Hanlar. M. S. Genim, Y. Dağlı, E. Karakaya, M. İstekli, & D. Çakıl (Ed.), Geçmişten Günümüze Beyoğlu içinde (s. 213-224). Taç Vakfı Yayınları.
İrez, F. (2004). Sefarethaneler. M. S. Genim, Y. Dağlı, E. Karakaya, M. İstekli, & D. Çakıl (Ed.), Geçmişten Günümüze Beyoğlu içinde (s. 327-336). Taç Vakfı Yayınları.
Kristjánsdóttir, S. (2019). Roots of Urban Morphology. ICONARP International Journal of Architecture & Planning, 7, 15–36. https://doi.org/10.15320/ICONARP.2019.79-E-ISSN
Kuban, D. (2013). Osmanlı’nın İstanbul’u: Osmanlı Başkenti İstanbul’u Simgeleyen 112 Anıtsal Yapı. YEM Yayın.
Kuban, D. (2020). İstanbul 1600 yıllık bir Müzedir: Kent ve Mimarlık Üzerine İstanbul Yazıları. YEM Yayın.
Küçükerman, Ö., & Kıraç, A. B. (2004). Sanayi Devrimi’nin İstanbul’daki İlk Parlak Ürünü Beyoğlu. M. S. Genim, Y. Dağlı, E. Karakaya, M. İstekli, & D. Çakıl (Ed.), Geçmişten Günümüze Beyoğlu içinde (s. 569-581). Taç Vakfı Yayınları.
Kütükçü, T. (2014). Kadıköy’ün Kitabı. Ötüken Yayınları.
Maretto, M., & Scardigno, N. (2016). Muratorian urban morphology: the walled city of Ahmedabad. 20(1), 18–33.
Marmara, R. (2020). Osmanlı Başkentinde Bir Levanten Semti Galata - Pera. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Menghini, A. B. (2002). The city as form and structure: urban project in Italy from the 1920s to the 1980s. Urban Morphology, 6(2), 75–86.
Müller-Wiener, W. (2001). İstanbul’un tarihsel topografyası: 17. yüzyıl başlarına kadar Byzantion-Konstaninopolis-İstanbul. Yapı Kredi Yayınları.
Oliveira, V. (2016). Urban Morphology. Springer.
Ortaylı, I. (1995). İstanbul’dan Sayfalar. Iletişim.
Özus, E., & Dökmeci, V. (2006). Dönüşüm yaşanan tarihi alanlarda konut fiyatlarında etkili faktörlerin analizi. Itüdergisi/a, 5(2), 179–188.
Scheer, B. C. (2016). The epistemology of urban morphology. Urban Morphology, 20(1), 5–17.
Strappa, G., Ieva, M., & Marzot, N. (2023). The Italian School of Process Morphology. Roots, Methods and Future Developments. SAJ-Serbian Architectural Journal, 15(2), 262–271.
Strappa, G. (2018). Reading the built environment as a design method. In Urban Book Series (pp. 159– 184). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-76126-8_10
Türker, O. (2016). Pera’dan Beyoğlu’na: İstanbul’un Levanten ve Azınlık Semtinin Hikayesi. Sel Yayıncılık.
Ek Dosyalar
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Şebnem Çebi- Eren Kürkçüoğlu
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
