Türkiye İmar Mevzuatında Amaçlanan-Mekan–Biçimi

Özet

"Modern dönemde kente biçim verme işinin temel belirleyicileri arasında hukuk kuralları gelmektedir. Mekanın biçimini düzenleme süreçlerini kapsayan planlama ve mimarlık faaliyetleri büyük oranda yazılı hukuk kuralları tarafından çevrelenmiş durumdadır. Hukuk kuralları, toplumsal yaşamı düzenlemeyi amaçlarken, aynı zamanda yaşamın sürdüğü mekanın biçimini de düzenlemeyi amaçlamaktadır. Kuralın zihninde bir toplum yapısı olduğu kadar bir de amaçlanan -mekan- biçimi vardır. Bu amaçlanan -mekan-biçimi bazen somut, tutarlı ve açıkça ifade edilmekte, bazen muğlak ve dolayımlı içerik lerden anlaşılmaktadır. Kural, amaçlanan -mekan-biçiminin yanı sıra mekanı biçimlendirirken kullanılacak araçları, sınırları, aktörleri, yetkileri ve yaptırımları da belirlemektedir. Bu bildiride, Türkiye’de geçmişten günümüze amaçlanan -mekan-biçimi imar mevzuatını oluşturan hukuk belgeleri üzerinden irdelenecektir. Kentsel arazi kullanışlara ve bunların bir araya gelişine ilişkin yürürlüğe konan kurallar belirli bir çeşit kent mekanı elde etmenin amaçlandığına işaret etmektedir. Örneğin, bu kurallar, kent mekanının mevcut biçimini yeniden üretmeyi mi, eski biçimleri yeniden canlandırmayı mı, yoksa yepyeni biçimler üretmeyi mi amaçlamaktadır? Bu kuralları tanımlarken erişmek istediği ke nt büyük bir metropol müdür yoksa küçük bir kasaba mıdır? Önerdiği niceliksel veya niteliksel yapılaşma koşulları, listesindeki kentsel arazi kullanış kategorileri, izin verdiği alt ve üst sınırlar hangi mekan biçimlerine olanak tanımakta, hangilerini dışa rıda bırakmaktadır? Bu tür soruları soran bildiri yasa koyucunun amaçladığı mekan biçimini tanımlamaya odaklanmaktadır. İncelemede, kural koyucu tarafından amaçlanan -mekan-biçiminin tarihsel değişimi yürürlüğe girmiş yazılı hukuk kuralları üzerinden gözlem lenmektedir. Pratik mekan biçimleri, bu biçimlerin değişimleri ve değişimlerin nedensel çözümlemesi bu incelemenin konusu değildir. Aynı şekilde, siyasetçilerin çok çeşitli söylemlerinde kamuoyuna ifade ettikleri veya yasaların madde gerekçelerinde yazılan açıklamalar da bu incelemenin konusu değildir. İncelemede, kural koyucu tarafından amaçlanan-mekan-biçiminin tarihsel değişimi yürürlüğe girmiş yazılı hukuk kuralları üzerinden gözlemlenmektedir. İnceleme yöntemi hermenötiğin hukuk araştırmalarında kullanılan teleolojik yorum tekniğinin uygulanmasıdır. Türkiye’de Cumhuriyet öncesi dönemdeki fermanlardan, son dönem kentsel tasarım rehberlerine kadar uzanan süreçte mekan düzenlemeye dair çok sayıda v e türde hukuk kuralı yürürlüğe konmuştur. Bildiride, mekan biçimlendirmede uymakla zorunlu kılınan türdeki bağlayıcı hukuk kurallarından imarla ilgili kanunlar ve yönetmelikler sorgulanarak, amaçlanan -mekan-biçimleri tanımlanmaktadır. Türkiye İmar Mevzuatında Amaçlanan -Mekan-Biçimi"