Yeni Şehir Hareketi ve 15 Dakikalık Kent Yaklaşımı Kesişiminde Sosyalist Bir Kent: Nowa Huta
Anahtar Kelimeler:
15 dakikalık kent- kentsel morfoloji- sosyalist kent- ideoloji- yeni şehir hareketiÖzet
"Kentler, tarih boyunca farklı ideoloji ve düşüncelerin yönlendirdiği planlama ve tasarım yaklaşımlarıyla şekillenmiştir. Bu yaklaşımlardan biri olan ütopyacı, normatif ve determinist özellikler taşıyan Yeni Şehir Hareketi, 20. yüzyıl şehir planlama anlayış ında önemli bir yere sahiptir. Ebenezer Howard’ın Bahçeşehir Hareketi (1902) ve Perry’nin Mahalle Birimi Şeması (1929), topluluk odaklı mekânsal düzenlemelerin temelini oluşturmuştur. Günümüzde ise akıllı büyüme, sağlıklı şehirler, toplu taşıma odaklı topl uluklar ve 15 dakikalık kentler gibi yaklaşımlar, Yeni Şehir Hareketi ile önemli benzerlikler taşımaktadır. 15 dakikalık kentler; yakınlık, yoğunluk, çeşitlilik, dijitalleşme, insan ölçeğinde tasarım, esneklik ve bağlantılılık bileşenleri üzerine kuruludur . Bu çalışma, Yeni Şehir Hareketi’nin temsiliyeti ve sosyalist bir ideal olarak tasarlanan Nowa Huta kentinin inşa sürecini ele almaktadır. II. Dünya Savaşı sonrası sosyalist realizm döneminde tasarlanan Nowa Huta, simetri ve klasik formların hâkim olduğu mekânsal organizasyonu ile dikkat çekmektedir. Araştırmada, MRG Conzen’in (1960) kent-plan çözümlemesi kullanılarak Nowa Huta’ya dair bir morfolojik bir inceleme gerçekleştirilmiştir. Aynı zamanda 15 dakikalık kent bileşenleri bağlamında Nowa Huta özelinde sorgulamalar yapılmıştır. Karşılaştırmalı analiz sonucunda, Nowa Huta’nın mekân kurgusu ile 15 dakikalık kent bileşenleri arasında yakınlık, yoğunluk, çeşitlilik, insan ölçeği ve bağlantılılık gibi boyutlarda önemli benzerlikler bulunmuştur. Buna karşın d ijitalleşme ve esneklik ilkeleri bakımından farklılaşma gözlenmiştir. Günümüzde karma kullanımların arttığı ve çeşitliliğin geliştiği Nowa Huta, 15 dakikalık kent yaklaşımıyla ilişkili olarak güncel tartışmalara katkı sağlayabilecek bir potansiyel taşımaktadır. Sonuç olarak, 15 dakikalık kent yaklaşımının köklü bir yenilik değil, tarihsel planlama ilkelerinin çağdaş bir yorumu olarak ortaya çıkmakta; kentsel mekân üretiminde geçmişten gelen benzer yaklaşımları ve öngörüleri yeniden gündeme taşımaktadır. Son uç olarak çalışma, kentsel mekân üretiminde tarihsel sürekliliği ve geçmiş deneyimlerin günümüz sorunlarına yönelik çözüm üretmedeki yol gösterici rolünü öne çıkarmaktadır."
İndirmeler
Referanslar
Christaller, W. (1966). Central places in Southern Germany (C. W. Baskin, Trans.). Prentice Hall. (Original work published 1933)
Conzen, M. R. G. (1960). Alnwick, Northumberland: a study in townplan analysis. Transactions and Papers(Institute of British Geographers), 27, iii –122. https://doi.org/10.2307/621094.
Culture.pl. (t.y.). Nowa Huta: İdeal sosyalist -realist şehrin hikâyesi. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025, https://culture.pl/en/article/nowa-huta-the-story-of-the-ideal-socialist-realist-city
Duany, A., & Steuteville, R. (8 Şubat 2021). Defining the 15 -minute city. Congress for the New Urbanism– Public Square . https://www.cnu.org/publicsquare/2021/02/08/defining-15-minute-city
Garde, A. (2020). New Urbanism: Past, present, and future. Urban Planning, 5 (4), 453 –463. https://doi.org/10.17645/up.v5i4.3478
Hall, P. (2002). Cities of tomorrow: An intellectual history of urban planning and design in the twentieth century (3rd ed.). Blackwell Publishing.
Howard, E. (1902). Garden cities of to -morrow: Being the second edition of “To -morrow: A peaceful path to real reform” (2. baskı). Duke University Internet Archive.
Khavarian -Garmsir, A. R., Sharifi, A., & Sadeghi, A. (2023). The 15-minute city: Urban planning and design efforts toward creating sustainable neighborhoods . Cities, 132, 104101. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.104 101
Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities . Random House.
Register architektúry Slovenska. (t.y.). Yeni sosyalist kasaba: Nová Dubnica. Erişim tarihi: 29 Nisan 2025, https://www.register-architektury.sk/en/objekt/261-the-new-socialist-town-of-nova -dubnica
International New Town Institute (INTI). (2012). Nowa Huta travel guide (S. Anapliotis, R. Keeton, & S. Hulskes, Eds.). International New Town Institute. https://www.inti.n
Erol, İ., Özcan, U. (2021). Modernist Kent -Tabiat İlişkisinin Toplumsal Davranışları Belirleme Stratejisi Olarak İncelenmesi: Benzerlikler ve Farklar. International Journal of Social and Humanities Sciences (IJSHS), 5(3), 209-226.
Moreno, C., Allam, Z., Chabaud, D., Gall, C., & Pratlong, F. (2021). Introducing the “15 -Minute City”: Sustainability, resilience and place identity in future post -pandemic cities . Smart Cities, 4(1), 93–111. https://doi.org/10.3390/smartcities4010006
Perry, C. A. (1929). The Neighbourhood Unit (Monograph I), Neighborhood and Community Planning.
Cilt 7. New York: New York ve Çevresi Bölgesel Plan Komitesi.
Perry, C. A. (1939). Housing for the Machine Age . Russell Sage Foundation
Staricco, L. (2022). 15 -, 10- or 5 -minute city? A focus on accessibility to services in Turin, Italy. Journal of Urban Mobility, 2 , 100017.h ttps://doi.org/10.1016/j.urbmob.2022.1000 17
Sutcliffe, A. (1981). Towards the planned city: Germany, Britain, the United States, and France, 1780 –1914. Basil Blackwell.
Thorgeirsdottir, H. B. (2010). New town development: A new approach in planning for new towns. A
case study of urban growth of Almere, The Netherlands (Unpublished master’s thesis). Wageningen University, The Netherlands.
Veras, A., & Amorim, L. (2005). New Urbanism: Ideals and urban configuration. Proceedings of the 5th International Space Syntax Symposium , 269–282.
Wakeman, R. (2016). Ütopyayı hayata geçirmek: Yeni Şehir Hareketinin düşünsel tarihi (Çev. Ümit Hüsrev
Yolsal). Koç Üniversitesi Yayınları.
Ward, S. V. (1992). The Garden City: Past, Present and Future . Routledge.
Ek Dosyalar
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Buket Kösa- Beyza Karadeniz
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
