Geleneksel Ticaret Yapılarında Turizm Amaçlı Dönüşüm ve Günümüz Kullanımları Üzerine Bir İnceleme: Merzifon Bedesteni ve Taşhan
Anahtar Kelimeler:
Geleneksel Ticaret Yapıları- Turizm Eksenli Dönüşüm- Yeniden İşlevlendirme- Merzifon Bedesteni- TaşhanÖzet
"İnsanoğlunun toplumsal yaşamının başlamasına eş zamanlı olarak ortaya çıkan ticaret faaliyetleri, üretim araçlarının gelişmesi ve üretim -tüketim noktaları arasında bağlantı sağlayan ticaret yollarının oluşumuyla kapsamlı bir sisteme evrilmiştir. Eski Asur Dönemi’nde karumlar, Antik Yunan’da agoralar, Roma’da forumlar, Selçuklu Dönemi’nde hanlar ve kervansaraylar, Osmanlı Dönemi’nde ise bedestenler bu sürecin mekânsal temsilcileridir. Anadolu coğrafyasında İpek Yolu ve Baharat Yolu gibi güzergâhlar, ekonomik ve kültürel etkileşimi sağlarken yerleşimlerin gelişimini de yönlendirmiştir. Ancak 18. yüzyılda coğrafi keşifler ve Sanayi Devrimi sonrası ticaret yollarının önemini kaybetmesiyle, geleneksel ticaret yapılarında kullanım yoğunluğu azalmış ve işlevsel çöz ülmeler olmuştur. 21. yüzyılda küreselleşme ve Covid -19 pandemisinin etkisiyle alışveriş merkezleri ve dijital ticaret uygulamalarının artışı alışveriş pratiklerini köklü biçimde dönüştürmüştür. Bu dönüşüm süreci, kültürel miras niteliğindeki geleneksel ti caret yapılarının turizm odaklı yeniden işlevlendirilmesi eğilimini hızlandırmıştır. Tarihi yapıların özgün işlevlerine uygun biçimde yeniden işlevlendirilmesi korumada yaygın ve etkili bir araç olarak kabul edilmektedir. Ancak turizm odaklı dönüşümde salt turizm-ekonomik kaygı odaklı hareket edilmesi sonucunda Yer’in Ruhu’ndan kopuş yaşanabilmekte, mekânın özgün değer(ler)i ve çağdaş kullanım arasında çelişkiler ortaya çıkabilmekte, yapının çevresindeki fonksiyonlar ile uyumsuz bir kullanım oluşturabilmekt e, kent dokusu bozulabilmektedir. Bu çalışmanın amacı, küçük ölçekli yerleşimlerde geleneksel ticaret yapılarının turizm amaçlı dönüşümünün kent morfolojisine etkilerini analiz etmektir. Örneklem olarak Osmanlı Dönemi’nde İpek Yolu üzerinden kurulan ve gün ümüzde turizm işlevleri üstlenen Merzifon Bedesteni ve Taşhan seçilmiştir. Yerleşimin odak noktasındasında bölgenin ticaret dokusunu temsil eden yapıların restore edilerek ve ve yeniden işlevlendirilerek kullanımları ele alınmıştır. Kentsel sit alanı içersiinde yer alan yapıların inşa edildikleri dönem perspektifi ile yer seçim kriterleri, yerleşim içindeki konum ve önemleri, günümüz kent gelişimi içerisinde Geleneksel Ticaret Yapılarında Turizm Amaçlı Dönüşüm ve Günümüz Kullanımları Üzerine Bir İnceleme: Merzifon Bedesteni ve Taşhan"
İndirmeler
Referanslar
Ahunbay, Z. (2014). Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon. İstanbul: YemYayın.
Atalan, Ö., Arel, H.Ş. (2016). 15. ve 16. Yüzyıllara Ait Osmanlı Han Yapılarının Mekânsal Analizi. TurkishStudies, 11(2), 217-228.
Börek, M. (2023). Merzifon’da Osmanlı’dan Cumhuriyet Dönemine İntikal Eden Müslüman ve Gayrimüslim Eserleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Amasya Ünversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Amasya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni .jsp
Büyükgüner, G. (2019). Merzifon Geleneksel Konut Mimarisi ve Koruma Sorunları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Cezar, M. (1985). Tipik Yapılarıyla Osmanlı Şehirciliğinde Çarşı ve Klasik Dönem İmar Sistemi. İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Yayını.
Cihan, A. (2019). Koruma Altındaki Ticaret Yapılarının Konaklama Yapısı Olarak Yeniden İşlevlendirme Süreçleri ve Sirkeci Mercure Hotel Örneği. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Çelebi, G.K. (2023). Amasya’da Bulunan Ticaret Yapıları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ordu Üniversitesi /Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ordu. https://earsiv.odu.edu.tr/xmlui/handle/11489/5409
Çerkez, M. (2005). Merzifon’da Türk Devri Mimari Eserleri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id= -ynTw-Nmr8Qcrlo0qRJ0WA&no=Nb6FS_yCX9jIGhIUpJ2Q2g
Çetin, C.İ. (2021). Tarihi Yapıların Sürdürülebilirlik Kapsamında Yeniden İşlevlendirilmesi: Venedik Un Fabrikası Örneği. Sanat -Tasarım Dergisi, 12, 10 -17.
Eyice, S. (1992). Bedesten, TDV İslam Ansiklopedisi (ss. 302-311), 5, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Halaç, H.H., Saatci İzci, B. (2020). Merzifon Kentsel Sit Alanının Analizi ve Taşhan’ın Yeni İşlevinin Yapıya ve Çevresine Etkileri. Journal of History School, 46, 2029 -2056.
Halaç. H.H., Ergün, R. (2020). Anadolu Bedestenlerinin Mevcut Durumları Üzerine Bir İnceleme. Kesit Akademi Dergisi, 6(23), 130 -148.
Kejanlı, T. (2010). Anadolu’da Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Kent Sistemi, Kale ve Merkez -Çarşı Gelişimi. e -Journal of New World Sciences Academy, 5(3), 287 -302.
Kocabıyık, Y. (2014). Yeniden İşlevlendirme Kavramı ve Bu Kapsamda İTÜ Taşkışla Binasının İncelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Maltepe Üniversitesi /Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=1RXY3Qhk6PapDQiXVJMT -
w&no=cb0hJuTi5sh0WPxhI2Pa3g
Paçacıoğlu, M. (2013). Amasya Merzifon Tarihi Taşhan Binasının Restore Edilerek Kütüphane Olarak İşlev Kazanması. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Haliç Üniversitesi / Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp id=zeqdbL9MTq4TYPwRITSFyA&no=QriHXIhTMa_bmLp -qBBbIw
Şahinlap, M.S., Günal, V. (2016). Osmanlı Dönemi Anadolu Şehirleri Çarşı Sisteminin Fonksiyonel Analizi. Turkish Studies, 11 (8), 335 -360.
Şahinalp, M.S., Günal, V. (2012). Osmanlı Şehircilik Kültüründe Çarşı Sisteminin Lokasyon ve Çarşı İçi Kademelenme Yönünden Mekânsal Analizi. Milli Folklor, 24 (93), 149 -168.
Tekin, G. (2021) Tarihi Kent Merkezlerinde Yeniden Canlandırmanın Kültürel Boyutu. Milli Folklor, 130, 84-95.
Topçu, M. (2022). Kara Mustafa Paşa’nın Merzifon’daki İmar Faaliyetleri. Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 87 -122.
URL -1: http://www.alanbaskanligi.gov.tr/evrak/turkce/1904 -Madrid -Konferans%C4%B1 -Tavsiye - Kararlar%C4%B1.pdf
URL -2: https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0660878001536681682.pdf
URL -3: https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0243603001536681730.pdf
URL -4: https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0784192001542192602.pdf
Yeşil, A. (2004). Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Külliyesi. TDV İslam Ansiklopedisi (ss. 252 -254), 29, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Yusufoğlu, T., Güneş, C. (2025). Tarihi Yapıların Yeniden İşlevlendirilmesi: Tokat Sulu Han Örneği.
Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 24, 276 -314.
Ek Dosyalar
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Ayşe Nur Canbolat
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
