Çeper Kuşakları Üzerine Bir İnceleme: Galata Surları ve Kent Morfolojisi
Anahtar Kelimeler:
Galata Bölgesi- Galata Surları- Çeper Kuşak- İstanbul HaritalarıÖzet
"Haliç ile İstanbul Boğazı’nın kesişim noktasında konumlanan ve Antik Çağlardan itibaren kesintisiz yerleşime sahne olan Galata, topografik yapısı ve ticari işlevleriyle İstanbul’un özgün kent dokularından birini oluşturmaktadır. Ceneviz döneminde son şekli ni alan Galata Surları, yalnızca savunma amacıyla değil, aynı zamanda kentsel formu biçimlendiren mekânsal bir çerçeve olarak işlev görmüştür. Bu çalışma, Galata surlarının tarihsel süreçteki kentsel morfoloji üzerindeki etkilerini, morfogenetik yaklaşıma dayalı olarak çeper kuşaklar (fringe belts) kuramı çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, surların ilk inşa edildiği I. Genişleme Bölgesi örnek alan olarak seçilmiş; Karaköy Meydanı’ndan başlayarak sahil boyunca Haliç Metro Köprüsü’ne, ora dan kuzeye yönelerek Bankalar Caddesi üzerinden yeniden Karaköy Meydanı’na uzanan sınırlar içerisinde tanımlanmıştır. Araştırmada, Galata’daki liman işlevinin tarihsel gelişimi kuruluş, genişleme, özelleşme ve bölgeselleşme olmak üzere dört evrede ele alın mış; her bir evre, kentteki morfolojik dönüşümle eşzamanlı olarak çeper kuşakların yeniden biçimlenmesine yol açmıştır. Bu sürecin mekânsal izdüşümünü belirleyebilmek amacıyla, her dönemi temsil eden dört tarihî harita —1858 tarihli d’Ostoya, 1905 tarihli Goad, 1944 tarihli Schneider -Nomidis ve 1970 tarihli Arnould haritaları —karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Söz konusu haritalar, Galata’nın modernleşme öncesi kentsel dokusunu ayrıntılı biçimde yansıtmakta; surların çevresinde şekillenen mekânsal organiz asyonları görünür kılarak çeper kuşak oluşumlarının tarihsel izlerini takip etme olanağı sunmaktadır. Bu doğrultuda yapılan analizler, Galata’daki çeper kuşak yapısının tarihsel, fiziksel ve işlevsel kırılma noktaları doğrultusunda biçimlendiğini ortaya ko ymaktadır. Kent surları ve sur kapıları, bu süreçte yönlendirici ve belirleyici mekânsal unsurlar olarak öne çıkmıştır. Sonuç olarak, Galata Bölgesi’nin çeper kuşak yapısı hem süreklilik gösteren hem de dönüşen karakteriyle İstanbul’un çok merkezli gelişim modeli içinde okunabilecek özgün bir morfolojik örnek teşkil etmektedir. Bu çalışma, tarihî haritalar aracılığıyla çeper kuşakların izini sürerek, Galata’nın güncel morfolojik yapısının daha derinlemesine anlaşılmasına katkı sunmayı hedeflemektedir."
İndirmeler
Referanslar
Akıncı, T. (2021). Galata, İstanbul'un 700 Yıllık Karakutusu. İstanbul: Remzi Press.
Arnaud, J. L. (1986). İstanbul -Galata 1970. https://archives.saltresearch.org: https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/98324 adresinden alındı
Barke, M. (1982). Beyond The Urban Growth Map: Suggestions For More Analytical Work İn Urban Morphology . Teaching Geography, 7 , 111 -115 .
Butler, T. (. (2007). Re -urbanizing London Docklands: Gentrification, subur - banization or new urbanism? International Journal of Urban and Regional Research, 31(4). 759 -781.https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1-2446287.2007.00758.x.
Conzen, M. (1960). Alnwick Northumberland A Study İn Town -Plan Analysis. London: The Institute of British Geographers.
Conzen, M. P., Gu, K., Whitehand, J. W. (2012). Comparing Traditional Urban Form in China and Europe: A Fringe -Belt Approach. Urban Geography, 33(1), 22 –45 https://doi.org/10.2747/0272-3638.33.1.22 .
Conzen, M. R. (1962). The Plan Analysis Of An English City Centre. Proceedings of the IGU Symposium in Urban Geography (s. 383 -414.). Lund: University of Lund.
d'Alessio, E. (1946). Galata et ses environs dans l'antiquité. Revue des études byzantines, 4(1), 218 -238. https://www.persee.fr/doc/rebyz_0766-5598_1946_num_4_1_940. adresinden alındı.
Dağdelen, İ. (2012). İstanbul’u Haritalarda Gezmek: Atat ürk Kitaplığı Harita Arşivi. 1453 İstanbul Kültür ve Sanat Dergisi, 13, 23 -34.
Eyice, S. (1969). Galata ve Kulesi. İstanbul: Touring and Automobile Association of Turkey Press.
Gül, M. (2024, 09 15). Menderes Dönemi İstanbul'unda İmar Hareketleri ve Arka Planı. Büyük İstanbul Tarihi: https://istanbultarihi.ist/325 -menderes-donemi-istanbulunda-imar-hareketleri-ve-arka -plani adresinden alındı
Hein, C. (2011). Ports Cities: Dynamic Landscapes and Global Networks. Amsterdam: Routledge.
Hein, C. (2016). Port Cities and Urban Waterfronts: how Localized Planning Ignores Water as a Connector. WIRES Water, 3(1), 419 –438.
Hein, C. (2018). Oil Spaces: The Global Petroleumscape in the Rotterdam/ the Hague Area. Journal of Urban History 44 (5), 887 –929.
Herodotos. (2006). Herodotos Tarih. (Çev. Müntekim Ökmen). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları - Hasan Ali Yücel Klasikler Dizisi
Ünlü, T. (2013). Thinking About Urban Fringe Belts: A Mediterranean Perspective. Urban Morphology, 17(1),, 5-20, https://doi.org/10.51347/jum.v17i1.28 84.
Ünlü, T. (2022). Urban Fringe Belts: Roots, Developments and Prospects. Journal of Urban Research and Development, 3 (1), 4 -15.
Ünlü, T., Baş,Y. (2016). "Multi -nuclear growth patterns in a rapidly changing Turkish city: a fringe -belt perspective. Urban Morphology, 20 (2), 107 -121. DOI: https://doi.org/10.51347/jum.v20i2.405 8.
Kuban, D. (1996). İstanbul Bir Kent Tarihi Bizantion, Konstantinopolis. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Kubat, A. S. (2019). Exploring The Fringe -Belt Phenomenon İn A Multi -Nuclear City: The Case Of Istanbul. ICONARP International Journal of Architecture and Planning, 7, 95 -134, https://doi.org/10.15320/ICONARP.2019.83 .
Kubat, A. S. (2021). Çeper Kuşak Olgusunun İstanbul'un Tarihsel -Coğrafyası Üzerinden Değerlendirilmesi. III. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı (s. 3 -17). Ankara: Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı.
Louis, H. (1936). Die geographische Gliederung von Gross -Berlin. Länderkundliche Forschung: Festschrift zur Vollendung des sechzigsten Lebensjahres Norbert Krebs (s. 146 -171). içinde Stuttgart: Engelhorn.
Sağlam, H. S. (2020). An Interdisciplinary Experiment For The Urban Morphology Of Galata (Istanbul) And İts Surroundings During The Late Antiquity And Middle Ages. A| Z ITU Journal of the Faculty of Architecture, 17(3), 13-30.
Schneider, A. M., & Nomidis, M. I. (1944). Galata: Topographisch -archäologischer Plan. İstanbul.
Schubert, D. (2018). Ports and Urban Waterfronts. e. b. Hein içinde, The Routledge Handbook of Planning History (s. 338 –349). New York, London: Routledge.
Spolaor , S., & Oliveira, V. (2022). Towards a progressive understanding of informal settlements: the contribution of the fringe -belt concept. urbe. Revista Brasileira de Gestão Urbana, 14,, 1 -18. https://doi.org/10.1590/217-53369.014.e20210353 .
Strabon. (2000). Geographika. "Antik Anadolu Coğrafyası." XII -XIII -XIV. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Press.
Şahin, C. (2015). İstanbul'un Cumhuriyet Dönemi Mekansal Gelişimi. Büyük İstanbul Tarihi:https://istanbultarihi.ist/22 -istanbulun-cumhuriyet-donemi-mekansal-gelisimi adresinden alındı
Şen, B., & Sar ıca, H. E. (2024). Haliç Dockyards: Is “Limited Gentrification and De -industrialization” Possible?. Planlama ;34(2), 118–133 doi: 10.14744/planlama.2024.65148 .
Tekeli, İ. (2021). İstanbul’un Planlanmasının ve Gelişmesinin Öyküsü. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Tuna, I. (2019). 1950-1960 Yılları Arasında İstanbul’da Kentleşme ve İmar Faaliyetlerine Genel Bakış. MSGSÜ Sosyal Bilimler, 3(20), 393 -409.
Vasilev, A. (1958). History of the Byzantine Empire. Wisconsin: University of Wisconsin Press.
Whitehand, J. (1987). The Changing Face Of Cities: A Study Of Development Cycles And Urban Form. Oxford: Institute of British, Geographers Special Publication 21.
Whitehand, J. (2001). British Urban Morphology: The Conzenian Tradition. Urban Morphology, 5(2), 103 -109.
Whitehand, J. (2007). Conzenıan Urban Morphology And Urban Landscapes. Proceedings, 6th International Space Syntax Symposium, Vol. 6, (s. 12 -15). İstanbul.
Whitehand, J. W. (1972a). Building cycles and the spatial pattern of urban growth. Transactions of the Institute of British Geographers, 56, 39 -55.
Whitehand, J. W. (1972b). Urban -rent theory, time series and morphogenesis: an example of eclecticism in geographical research . Area, 4, 214 -222.
Whitehand, J. W. (1994). Development cycles and urban landscapes . Geography, 79, 3 –17.
Whitehand, J. W. (2004). Urban morphology and planning: the case offringe belts. Cities, 21, 275 -89.https://doi.org/10.1016/j.cities.2004.04.0 01.
Whitehand, J. W., & Morton, N. J. (2006). Thefringe -belt phenomenon and socioeconomicchange. Urban Studies, 43 (11), 47-66.https://doi.org/10.1080/004209806009451 .
Whitehand, J., & Morton, N. J. (2004). Urban morphology and planning: the case of fringe belts . Cities,21(4), 275-289 DOİ:https://doi.org/10.1016/j.cities.2004.04.0.01
Ek Dosyalar
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Elif Ceren Tay- Yasemen Say Özer
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
