İtalyan Tipomorfoloji Ekolü Perspektifinde Beyoğlu Tarihi Çekirdek Gelişiminin Kutup-Rota Bileşenleri Üzerinden İncelenmesi - Şebnem Çebi; Eren Kürkçüoğlu (Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, 2026)
Kent dokusu, yerleşimin sosyo-ekonomik, kültürel ve politik yapısı doğrultusunda şekillenen bir sürecin ürünüdür; bu sebeple zamanla kentsel dinamiklerin değişmesiyle birlikte dönüşmekte ve evrilmektedir. Kent morfolojisi çalışmaları ise dokunun oluşum ve dönüşüm sürecini dokunun bileşenleri aracılığıyla inceleyerek toplumdaki değişimin fiziki mekâna yansımasını okumaya odaklanmaktadır. Kent morfolojisinde İtalyan ekolü, geliştirdiği tipomorfolojik yaklaşımla dokunun günümüzdeki formunu tarihsel faktörlerle gelişen oluşum süreciyle ilişkili olarak ortaya koymayı hedeflemektedir. Tipomorfolojik yaklaşıma göre dokunun oluşumu kutup noktalarıyla başlayıp sonrasında kutup noktaları arasındaki bağlantı matris rotalar ile kurulmaktadır. Zamanla rotaların arasında kalan alanlarda yapılar ve yapıların açık alanlar oluşmakta ve yerleşimlerin oluşum ve dönüşüm süreci sürekli olarak devam etmektedir. Bu çalışmanın amacı, İstanbul en eski yerleşimlerinden biri olan Beyoğlu tarihi çekirdeğinin ilk yerleşim sürecinden günümüze kadar olan tarihsel gelişimini İtalyan ekolünün tipomorfolojik yaklaşımı ile incelemektir. İlk yerleşim izlerinin MÖ. 300’lü yıllara dayandığı Beyoğlu, tarih boyunca Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine tanıklık etmiş, özgün ve çok katmanlı bir dokuya sahip bir yerleşimdir. Tarihsel süreç içinde gerçekleşen birçok sosyal, kültürel ve politik kırılma noktası, kent dokusunun dönüşüm ve gelişim sürecini etkilemiş ve doku katmanlarının / bileşenlerinin zenginleşmesine olanak sağlamıştır. Öncesinde çok düşük yoğunluklu kırsal bir yerleşim olan Beyoğlu, günümüzde İstanbul’un turizm ve kültür merkezi olan yoğun yapılaşmış bir kentsel alana dönüşmüştür. Tipomorfolojik yaklaşımın kutup ve rota bileşenleri üzerinden yapılan incelemeler doğrultusunda Beyoğlu tarihi kent dokusunun ilk olarak Haliç kıyısında oluştuğu, 8. yüzyılda Galata’dan Tophane kıyılarına kadar sur içinde geliştiği, 15. yüzyılda sur dışında Galatasaray Lisesi, Tophane ve Mevlevihane iç kutupları etrafında genişlediği ve 16-17. yüzyıllarda Cadde-i Kebir etrafında yayılmaya başladığı görülmektedir. 18-19. yüzyıl itibariyle artan nüfus ile beraber sosyo-kültürel yapı zamanla değişmiş, yerleşim lekesinin matris rotalar ve iç kutuplar etrafında yayılmasıyla Beyoğlu tarihi çekirdeği 20. yüzyılın sonuna doğru tamamen yapılaşmış bir alana dönüşerek gelişim sürecini tamamlamıştır.