Mekansal Bağlamda İç Mekan, Mimari ve Planlamada Morfolojik Okumalar - Nevter Zafer Cömert; Ahmet Murat Saymanlıer; Zafer İslam Taşdemir (Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, 2026)
Morfolojik okumalar; mikro ölçekte iç mekân, mezo ölçekte mimarlık ve makro ölçekte planlama düzeyinde, fiziksel biçimleniş ekseninde ortak bir dilin oluşturulmasına olanak sağlayan nitel ve nicel analiz yöntemlerini içermektedir. Bu okumalar, tasarım ve p lanlama süreçlerine doğrudan girdi sağlayarak, fiziksel çevrenin araştırılmasında etkili bir yöntem olarak kullanılmakta; böylece mekansal kararların bütüncül bir yaklaşımla ele alınmasını mümkün kılmaktadır. Mekansal kararların özellikle parsel, yol ve bi na ilişkileri düzleminde oluşturduğu bağıntılar, parsel üzerindeki mimari biçimlenişi ve bu bağlamda ortaya çıkan tipomorfolojik özellikleri doğrudan etkilemektedir. Mimari biçimleniş, iç mekân organizasyonunu da belirlemekte; b öylece kamusal, yar ı kamusal, yarı özel ve özel alanlar aras ındaki hiyerar şinin morfolojik ve tipolojik olarak b ütüncül bi çimde analiz edilebilmesine olanak tan ımaktadır. Bu bağlamda, disiplinler arası çalışmaların önemi artmakta; iç mekan, mimari ve kentsel planlama disiplinlerinin bir arada çalışmasıyla kentlerin gelişiminin doğru biçimde analiz edilmesi sağlanmaktadır. Mimari biçimlenişin, mevcut doku ile uyumlu prosedürel tipolojik süreçlerle ele alınması, ardından iç mekânın bu süreçten beslenerek biçimlenmesi, kapsamlı morfoloji k araştırmaları gerekli kılmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, disiplinler arası etkileşim bağlamında yukarıda belirtilen üç ölçek arasında gerçekleştirilebilecek ortak morfolojik okuma yöntemlerini Lefkoşa kenti üzerinden örnekleyerek tartışmaktır. Yöntemsel olarak, makro ölçekte Lefkoşa Suriçi bölgesinde tarihsel -coğrafi yaklaşımlar benimsenmiş; morfolojik bölgeleme ise bina dönem özellikleri, genetik plan birimleri ve arazi kullanımı kriterleri doğrultusunda yapılmıştır. Bu bölgeleme sonucunda, homojen yapısı dolayısıyla Samanbahçe Mahallesi çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Söz konusu alanda, parsellerin yol ile ilişkisi ve mevcut bina izlerinin biçimsel oluşumu tipomorfolojik yöntemlerle analiz edilmiştir. Bu ba ğlamda, ana bina tipolojilerinin cephe d üzenleri üzerinden nas ıl ele al ındığı ve zaman içerisinde nasıl dönüştüğü irdelenmiş; oranların bina bi çimlenişi üzerindeki etkileri ortaya konmu ştur. İç mekân ölçeğinde ise mek ânsal organizasyon, plan tiplerinin eklemlenme ve b ölünme biçimleriyle birlikte tipomorfolojik yöntemler kullanılarak çözümlenmiştir. Sonuç olarak, morfolojik okumaların kent bütünlüğü ile mimari dokunun 125 Mekansal Bağlamda İç Mekan, Mimari ve Planlamada Morfolojik Okumalar