Çok-Boyutlu Sistem Çerçevesi: Bütünleşik ve Sürdürülebilir Kentsel Süreçlerin Planlaması ve Yönetiminde Kentsel Morfoloji Yaklaşımlarının Etkileşimi - Gürler, Ebru (Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, 2022)
Kentler; zaman-mekan ağında etkileşen alt-süreçler ile planlanan ve yönetilen, politik, ekono- mik, sosyal ve kültürel katmanları içeren kentsel dinamiklerin oluşturduğu karmaşık sistem- ler bütünüdür. Bu nedenle, kentsel süreçler kendisini oluşturan sistem dinamikleri arasındaki bağlantısallık nedeniyle çok-boyutlu bir etki alanına sahiptir. Kentlerde sistem dinamiklerini çeşitlendiren küresel, bölgesel ve yerel katmanlardaki içsel ve dışsal bileşenlerin sürekli evril- mesi; kentsel gelişim, değişim ve dönüşüm süreçlerinin bütünleşik/sürdürülebilir planlaması ve yönetimi için ölçeklerarası bir sistem çerçevesi oluşturulmasını gerektirir. Kentsel Morfoloji, hem kentlerin oluşumu ve gelişimini çözümlemek için çok-boyutlu mekansal model ve fiziksel özelliklere odaklanan biçim çalışması hem de kent ve bölgelerin dönüşüm süreçlerinin plan- laması ve yönetimine odaklanan coğrafya çalışmasıdır. Kentsel Tasarım, hem mekan hem de süreç odaklı planlama ve yönetim sağlayan, sistem bilimleri-temelli dinamik bir çerçevedir. Sistem dinamiklerinin görünmeyen boyutunda yer alan kentsel süreçlerden, görünen boyutunda yer alan kentsel mekanlara disiplinlerarası etkileşim ve ölçeklerarası süreklilik sağlanabilmesi için kentsel morfoloji ve kentsel tasarım birlikte kullanılabilmektedir. Dolaysıyla bu evrilme sürecinde; kentsel morfoloji yaklaşımlarını kentsel sistemlerde birbirinden ayrı tutarak öz ka- pasitelerine kısıtlayan 'parçacıl yaklaşım' yerine, kentsel morfoloji yaklaşımlarını süreçlerin ortak noktalarında birleştirerek tüm potansiyelini kentsel sistemlerde serbest bırakan 'bütün- cül yaklaşım' kaçınılmazdır. Kentsel sistemlerde; 'biçim-temelli coğrafi çerçevelere odaklanan kentsel morfoloji yaklaşımları' ile 'politika-temelli düzenleyici çerçevelerle şekillenen bütün- leşik ve sürdürülebilir kentsel süreçlerin' birbirine içten kenetlenmesi, farklı disiplinlerin or- tak platformda buluşturulmasına ve etkileşimli bir sistem yaklaşımı geliştirilmesine katkıda bulunabilir. 18. yüzyılda farklı disiplinler arasında ilk bağlantıların kurulması, 20. yüzyıl Kentsel Morfo- loji yaklaşımlarına bilimsel bir temel sağlamaktadır. von linne tarafından tanımlanan fiziksel karakter ve statik biçim odaklı "bilimsel sınıfiama yöntemi" ile başlayan 'genel sistem çerçe- vesine dayanan parçacıl yaklaşım', von Goethe tarafından geliştirilen içsel oluşum ve dina- mik dönüşüm karakteri odaklı "morfolojik yöntem" sayesinde 'karmaşık sistem dinamiklerine odaklanan bütüncül bir yaklaşıma' evrilmiştir. 19. yüzyılda coğrafyanın bilimsel alanda yeni bir disiplin olarak tanımlanması ve kent planlamanın kamusal biçimde kurumsallaşması; mut- lak/fiziksel mekan ilkelerinden, coğrafi mekan sistemine geçişi sağlamıştır. 20 yüzyıl ortasından itibaren sistem, bölge ve kent bilimlerinin küresel biçimde örgütlenmesi ve kentsel tasarımın disiplinlerarası etkileşimli bir bilim alanı olarak tanımlanması; sistem çerçeveli coğrafi mekan ile süreç çerçeveli göreceli mekan arasında ölçeklerarası bağlantı sağlamıştır. 21. yüzyılda ise Sürdürülebilir Kalkınma Hedefierini gerçekleştirmek için Yeni Kentsel Gündemin merkezinde yer alan Kentsel Tasarım; bütünleşik ve sürdürülebilir kentsel süreçlerin planlaması ve yöneti- minde mekanizma-araç bağlantısı sağlayan ve bölgesel ölçek üzerinden küresel stratejiler, ulu- sal politikalar ve yerel dinamikler arasında ölçeklerarası birliktelik içinde işleyen çok-boyutlu bir sistem çerçevesi olarak kullanılmaktadır. Bu çalışmada kentsel morfoloji yaklaşımları ile kentsel koruma-gelişim-dönüşüm süreçleri arasındaki disiplinlerarası bağlantıların ve etkileşimli katmanların çözümlenmesi amaçlan- maktadır. Bu doğrultuda, kentsel süreç planlama ve yönetim sağlayan ölçeklerarası işleyişin çok-boyutlu bir sistem çerçevesinde tanımlanması hedefienmektedir. Çalışmada, kentsel mor- foloji yaklaşımlarının benzerlik ve farklılık gösteren katmanları ile bütünleşik ve sürdürülebilir kentsel dönüşüm süreçlerinin karakteristik yapısı arasında kenetlenen çerçeveler konularında cevap aranmaktadır. Kentsel Morfoloji literatürü üzerinden kuramsal analiz yapılarak; kent- sel mimari temelli tipo-morfoloji (Muratori), tarihsel coğrafya temelli morfogenetik (Conzen), sosyo-mekansal süreç-temelli kentleşme (Versailles) ve coğrafi bilgi sistemleri temelli planla- ma-tasarım ((Yeniden-)Yapılandırma) yaklaşımlarının ölçeklerarası sistem çerçevesinde temel ölçütleri tespit edilmektedir. Ardından, kentsel koruma-gelişim-değişim alanlarına odaklanan 'bütünleşik kentsel dönüşüm' ve toplum-ekonomi-çevre alanlarını temel alan 'sürdürülebilir kentsel dönüşüm' süreçlerine dair karakteristik yapının, kentsel morfoloji yaklaşımlarında ke- netlenme sağlayan dinamik çerçeveli bütüncül ilkeleri ile etkileşen disiplinlerarası bağlantıları karşılaştırılmaktadır. Sonuç olarak, kentsel süreçlerin planlaması ve yönetimi konusunda öl- çeklerarası bir sistem çerçevesinde kentsel morfoloji yaklaşımlarının etkin işleyiş mekanizması tartışmaya açılmakta, kentsel tasarımın bölgesel ölçekteki bağlantı gücü vurgulanmaktadır.