Bizans Dönemi’nde Kentin Dönüşümü: Agoraların Yeniden Kullanımına İlişkin Bir Değerlendirme - Mısırlı, Arfi; Özgüven, Burcu (Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, 2018)
Antik Çağ kentlerinde yerleşim karakterinin tanımlanmasında kamu yapıları önemli yere sahiptir. Kentlerin önem ve kapasitesi hamam, tiyatro ya da agora gibi kamusal yapılar ile birlikte değerlendirilmektedir. Ancak dördüncü ve yedinci yüzyıllar arasında toplumsal yaşamda ve ekonomide görülen değişimler, kamusal yapıların işlevlerinin devamlılığının sonlanmasına neden olmuş, bu durum da yapıların dönüşümlerine ve yeniden kullanımlarına ilişkin sonuçlar doğurmuştur. Bu çalışmanın konusunu oluşturan agoralar, kentlerde ekonomik, politik ve sosyal etkinliklere ev sahipliği yapan kentsel birimlerdir. Arkeolojik kanıtlara dayanarak agoranın kentsel konumunun beşinci yüzyıl sonu ve altıncı yüzyıl başlarında değişmeye başladığı gözlenir. Bu dönemler öncesinde kent yönetimindeki değişimler ve ekonomik hayatın başka alanlara kayması antik agoranın siyasi ve ticari işlevinin yok olmasına neden olmuştur. Bu çalışmada agoraların Geç Antik dönemde başlayan dönüşümünün yanı sıra Bizans Dönemi’ndeki konumu ve kullanımı incelenmiş; Geç Antik ve Bizans kenti morfolojisinin agora dönüşümü üzerinden analiz edilmesi amaçlanmıştır. İnceleme kapsamında agoralarda meydana gelen dönüşümün nasıl oluştuğu ve sonuçta yeni işlevin ne olduğu sorgulanmaktadır. Bu doğrultuda Assos, Elaiussa Sebaste, Ephesos, Hierapolis, İasos, Ksanthos, Laodikeia, Miletos, Myra-Andriake, Pergamon kentlerinde yer alan agoraların dönüşümleri incelenmiştir. İşlevsel nedenlerle kentte geniş bir alanı kapsayan agoraların özgün fonksiyonunu kaybedip kullanımdan çıktıktan sonraki dönüşümleri, yapının bir bölümünün ya da yapılardan geriye kalan arsanın kullanılması şeklinde gerçekleştirilmiştir. Arkeolojik kazı raporları sonucu agoraların dinsel amaçlı dönüşümün yanı sıra, konut amaçlı, endüstriyel, savunma ve diğer kamusal amaçlı olarak farklı kullanımlarının olduğu saptanmıştır. Agoraların dönüşümünde dinsel örgütlenmenin değişimi başta olmak üzere, kent yönetim mekanizmasındaki değişimler, kentsel alanın daralması sonucu arsa yetersizliğinin oluşması ve ekonomik hayatın yeni mecralarda gelişmesi gibi etkenlerin rol oynadığı dikkat çekmektedir.