19. Yüzyıl İzmir Mega Formunda Eklemlenmeler, Frenk Caddesi - Gelişkan, Nil Nadire (Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, 2018)
İzmir Doğu Akdeniz’in en önemli liman kentlerinden biridir ve bu özelliğini neredeyse 3000 yılı aşkın süredir sürdürür. Özellikle 18.yy sonrasında Osmanlı’nın Avrupa ile olan deniz ticaretinde hayati rol oynamaya başlar. 1750’li yıllardan sonra İzmir transit liman olarak hizmet vermekten öte hinterlandından taze ve kuru meyvenin yanı sıra yün ve ipek hammaddesi ihraç eden ve aynı zamanda Avrupa’dan gelen ürünleri devletin her bölgesine ve özellikle Anadolu’ya dağıtan bir ithalat merkezi olarak tarihte yerini alır. Dönemin İzmir ticaret aktörlerini baskın olarak Fransız ve İngilizler, onlara oranla daha az sayıda Venedik ve Hollandalı tüccarlar, kentin önde gelen aileleri ve Batı Anadolu çiftçileri ile bağlantı sağlayan Rum, Yahudi ve Müslüman komisyoncular olarak sıralamak mümkündür. Bu milletler aynı kentte birlikte çalışmalarına rağmen geleneksel Osmanlı iskan anlayışına göre cami, sinagog ve kilise çevresine konumlanan ayrı mahallelerde yaşarlar. Yüzyıllar içinde değişen ticari ve endüstriyel etkileşim kentin demografik yapısını ve morfolojisini de etkiler. 19. yy seyyah anlatılarında ticaret bölgesi, Türk, Rum, Frenk, Musevi ve Ermeni mahalleleri açıkça ayrıştığı gözlemlenir. Bu bağlamda kente eklemlenen Levantenlerin özellikle liman bölgesi kıyısında tek koldan uzanan alan üzerinde hakim olmaları ve denizin sürekli doldurulması sebebiyle ortaya çıkan yeni parseller ve bu alanların yine Levant tarafından kullanımı ticaretle uğraşan Avrupalıları ve onlara servis sağlayan İzmir halkının kent içerisindeki konumlarını belirgin şekilde ayırmıştır. Kentin mega formunda değişiklik meydana getiren ticarete eşlikçi gelişmeler ise demiryolu inşaatı ve limanın modernizasyonudur. Özellikle bu yeniliklerin yer aldığı bölgeye yakın konumlanan Frenk Caddesi kentin kozmopolit yapısına paralel bir vitrin olacak şekilde mekansallaşmıştır. Bu çalışmada birçok etnik kimliğe ev sahipliği yapan İzmir liman bölgesi, kozmopolit yapısının mekansal karşılığı açısından değerlendirilerek özellikle sigorta haritaları üzerinden incelenecektir. 1905 yılında Charles Edouard Goad’ın sigorta amaçlı hazırladığı bu haritalarda özellikle Frenk bölgesini detaylı olarak gözlemlemek mümkündür. Bu bağlamda kentin yerel öğeleri dışında konsantre olunacak kısım kente alternatif bir kanal oluşturan ve özellikle çizgisel paternde ilerleyen Frenk mahallesi olacaktır. Ticaret temsilcilerinin yaşam alanları (özellikle Amsterdam, Londra, Marsilya ve Venedik’ten gelen tüccarlar ve temsilciler) ve onlara servis sağlayan çoğunlukla gayrimüslim İzmir halkının kent mega formunda kapsadıkları alanlar ve değişimleri özellikle işyerleri, işkolları ve hatta hastane ve dini yapılar ışığında değerlendirilecektir. Buna ek olarak dönemin kartpostalları ve fotoğrafları üzerinden kentin başkalaşımını yüzyıl boyunca gözlemlemek de mümkün olacaktır.